Antalya’nın çok kültürlü geçmişine dair izler günümüzde neredeyse tamamen silinmiş durumda. Ancak Antalya Arkeoloji Müzesi’nin bahçesinde bulunan, üzerinde Ladino ve İbranice yazılar taşıyan tekil bir mezartaşı, kentin Yahudi geçmişine ışık tutuyor. Mezartaşıyla ilgilenen Antalyalı araştırmacı Kenan Kruz Çilli, yaptığı araştırmalar sonucu taşın 1905 yılında vefat eden Rafael Moshe’ye ait olduğunu ortaya çıkardı.
Şehirde tek somut Yahudi izi
-
yüzyıl başlarında yalnızca 235 kişiden oluşan küçük bir Yahudi cemaatine ev sahipliği yapan Antalya’da, bir dönem sinagog, Talmud Tora ve mezarlık da bulunuyordu. Ancak bu yapılardan geriye herhangi bir iz kalmadı. Bugün şehirdeki Yahudi varlığına dair ayakta kalan tek somut taşınır miras, Arkeoloji Müzesi bahçesinde sergilenen bu mezartaşı.
Bir taş, bir yaşam hikâsına açılan kapı oldu
Yapılan çeviriye göre, taşta "Merhum Rafael Moshe burada gömülüdür" ifadesi yer alıyor. Çilli, üniversiteden bir arkadaşıyla birlikte yaptığı İbranice çeviride, ölüm tarihinin 20 Heşvan 5666 (Miladi takvimle 18 Kasım 1905, bir cumartesi yani Şabat günü) olduğunu tespit etti.
Araştırmalarını derinleştiren Çilli, 1885 tarihli Alliance Israélite Universelle (AIU) kayıtlarında Rafael Moshe (Pizante) ismine ulaştı. Bu bağlantı sayesinde Moshe’nin Güney Afrika, İsrail ve Fransa’da yaşayan torunlarına da ulaşıldı. Aile üyeleriyle iletişim kuran Çilli, onlara mezartaşının fotoğraflarını ve çevirisini gönderdi. Karşılığında ise aile arşivlerinden fotoğraflar ve göç hikâyeleri aldı.
“Mirasımıza sahip çıkılsın” çağrısı
Kenan Kruz Çilli, Antalya Arkeoloji Müzesi’nde herhangi bir bilgilendirme levhası bulunmayan mezartaşının yıllarca Antalya Karayolları Müdürlüğü’nün bahçesinde tutulduğunu, ardından müzeye getirildiğini aktarıyor. Çilli’ye göre bu taş, Antalya’nın çokkültürlü mirasını hatırlatmak açısından sembolik bir değer taşıyor.
Araştırmacı, yapımı süren Antalya Kent Müzesi’nin bu mezartaşını kalıcı koleksiyonuna dahil etmesinin, şehrin geçmişine saygı anlamında önemli bir adım olacağını belirtiyor.
Kaynak:
Bu haber, Kenan Kruz Çilli tarafından kaleme alınan ve ilk olarak Ladino dilinde El Amaneser gazetesinde yayımlanan; ardından yazarın kendi çevirisiyle Avlaremoz dijital platformunda yayımlanan yazıya dayanmaktadır.
Yazının tam metni:
Çilli, Kenan Kruz. “Antalya Arkeoloji Müzesi’nde Bir Mezar Taşı.” Avlaremoz, 25 Mart 2024.
https://www.avlaremoz.org
